اولویت اصلی اقتصاد، خروج کشور از جریانِ ستیزِ با دنیا است

اولویت اصلی اقتصاد، خروج کشور از جریانِ ستیزِ با دنیا است

تغییر رویکرد دولت جدید در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری اقتصادی، می‌تواند نقطه عطف تاریخ اقتصادی کشور و شروع شکوفایی و نقش‌آفرینی تولید ملی در بالندگی سیاسی و اجتماعی ایران باشد. اما حقیقت امر این است که دولت سیزدهم در حالی کار خود را آغاز خواهد کرد که اقتصاد ایران با چالش‌‌های متعددی روبه‌‌رو‌است و هرگونه اشتباه در مسیر سیاست‌گذاری اقتصادی می‌‌تواند کشور را با بحران‌‌های جبران ‌‌ناپذیری روبه‌رو کند. از همین رو لازم است در ابتدای کار دولت، اولویت‌‌های اقتصادی کشور به درستی شناسایی شود و افرادی باید مسئولیت تصدی وزارتخانه‌ها را بر عهده بگیرند که هم از دانش و تجربه لازم در آن حوزه‌ها برخوردار باشند و هم زبان سیاست را به درستی بلد باشند. در ادامه نظرات پدرام سلطانی عضو هیأت نمایندگان اتاق‌های بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران و ایران، رئيس هيئت مديره شركت‌های پرسال و یک مدیر باسابقه بخش خصوصی را در این باره می‌خوانیم:

 

الویت‌های اقتصادی کنونی چیست؟ حاکمیت و دولت‌ها برای به سرانجام رسیدن این اولویت‌ها چه نقشی دارند؟

اولویت اصلی اقتصاد کشور خروج از جریانِ، ستیزِ با دنیا است. اگر چه این اولویت ذاتا اقتصادی نیست ولی اقتصاد بسیار به این موضوع پیوند خورده است. اولویت دوم استقرار یک حکمرانی خوب و با کفایت در کشور است که خیلی چشم‌انداز روشنی از آن در دست نیست و به نظر می‌رسد که بدنه بروکراسی کشور در تمام این سال‌ها مرتبا تحلیل رفته است و تربیت مدیر توانمند، بروز، آگاه و شایسته در کشور انجام نشده است. در واقع مدیران کشور بیشتر اهل سیاست هستند تا اهل مدیریت. حتی در دولت جدید، علی‌الرغم قول‌ها و وعده‌هایی که آقای رئیسی داده‌اند، لیست‌های کابینه ایشان که از اطراف به دست می‌رسد حرف زیادی برای گفتن ندارد.

بعد از این دو مسئله تازه می‌توانیم در مورد اقتصاد صحبت کنیم که سیاست‌های پولی، مالی و غیره اولویت‌هایشان چیست و اولویت‌های اقتصادی چگونه باید دسته‌بندی شوند؟ در واقع یک ظرافت توام با تجربه و تدبیر می‌طلبد و البته بسته به رویکرد دولت‌ها هم دارد. مثلا وقتی الان یارانه به انرژی و مسائل دیگر می‌دهیم، از طرف دیگر دولت با کسری بودجه هنگفت هم مواجه است یعنی نزدیک به 50% بودجه‌ای که بسته شده، کسری است. اگر این نظام یارانهای اصلاح نشود سال‌های بعد این رقم بیشتر هم خواهد شد.

در حقیقت نقش دولت‌ها در کشور ما مقداری محدودتر از دولت‌های متعارف در کشورهای دیگر است. در کشور ما رئیس دولت مقام دوم کشور است. البته در برخی از تصمیم‌گیری‌ها واقعا دوم هم نیست. مثلا دولت اراده در اجرای FATF دارد و مجلس آن را تصویب کرده، اما 3 سال این طرح در مجمع تشخیص مصلحت نظام مانده است. یعنی یک ساختار هزارتویی در حاکمیت اجرا شده که معلوم نیست که دولت در کجا چه کاری انجام دهد.

 

بنابراین نقش دولت به میزان زمینی است که برای بازی به آن بدهند، اما نقش حاکمیت خیلی پررنگ است. نهادهای بالادست دولت و نهادهایی که بخشی از وظایف دولتی را در خود دارند اگر یکپارچه و همگرا به نکاتی که اشاره کرده‌ام، توجه کنند و آنها را حل کنند حتما تاثیری جدی در اقتصاد مشاهده می‌شود.

نقش دولت‌ها در کشور ما مقداری محدودتر از دولت‌های متعارف در کشورهای دیگر است. در کشور ما رئیس دولت مقام دوم کشور است. البته در برخی از تصمیم‌گیری‌ها واقعا دوم هم نیست. مثلا دولت اراده در اجرای FATF دارد و مجلس آن را تصویب کرده، اما 3 سال  این طرح در مجمع تشخیص مصلحت نظام مانده است. یعنی یک ساختار هزارتویی در حاکمیت اجرا شده که معلوم نیست که دولت در کجا چه کاری انجام دهد. بنابراین نقش دولت به میزان زمینی است که برای بازی به آن بدهند، اما نقش حاکمیت خیلی پررنگ است.

بنابراین آقای رئیسی تا مشکلات را با دنیا حل نکند و تا نتواند در داخل یکپارچگی به وجود آورد و تا نتواند از ظرفیت مدیران درجه یک اقتصاد و سیاست استفاده کند، نه، کار خاصی نمی‌تواند برای بهبود شرایط سیاسی و اقتصادی در کشور انجام دهند. آقای رئیسی در اولین مصاحبه مطبوعاتی خود در جواب خبرنگاری که پرسیدند اگر آمریکا دوباره به برجام برگردد شما حاضرید با آقای بایدن ملاقات کنید، بلافاصله گفتند نه. این زبان یک سیاستمدار نیست. سیاستمدار هیچوقت درها را نمی‌بندد. وقتی فردی پاسخی دو پهلو می‌دهد، می‌گویند سیاستمدارانه حرف زده است. زیرا سیاستمدار باید به شرایط نگاه کند. بنابراین به نظر می‌رسد در مسیر سیاست به معنای حرفه‌ای‌گری در سیاست و دیپلماسی در دولت آینده، این مسیر کمی محدودتر و تنگ‌تر شود.

 

در سال‌های اخیر میزان سرمایهگذاری در کشور نه فقط کاهش یافته که منفی شده است؟ چرا؟ چه باید کرد تا سرمایهگذاری افزایش یابد؟

هر زمانی که اقتصاد کشور به چالش می‌افتد یکی از ابتکارات دولت‌ها، مسئولان و من جمله بانک مرکزی این است که انتشار عمومی آمارها را متوقف می‌کنند یا به قدری با تاخیر فراوان انجام می‌دهند که امکان تحلیل و مقایسه را از کارشناسان می‌گیرند. اما طبق آخرین آمار منتشر شده این است که نرخ تشکیل سرمایه ثابت ناخالص که نشان دهنده میزان سرمایه‌گذاری در کشور است در مقایسه با فصل قبل‌تر نسبت به سال‌های اخیر روند نزولی داشته و یا نرخ رشد منفی بوده است. این نشان می‌دهد که در هر فصلی نسبت به فصل گذشته، قیمت‌های ثابت سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران کمتر شده است.

زمستان سال 1398 برای اولین بار روند منفی بودن تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در اقتصاد ایران به جایی رسید که میزان سرمایهگذاری از میزان استهلاک سرمایه‌گذاری های گذشته هم کمتر شد. یعنی حتی سرمایه‌گذاری جدید نتوانسته استهلاک سرمایهگذاری در کشور را پوشش دهد، به عبارتی انباشت سرمایهگذاری در کشور منفی می‌شود. دلیل اصلی کاهش سرمایه‌گذاری در کشور نبود چشم انداز است.

 

سرمایه‌گذاری جایی می‌رود که بتواند جلوی خود را ببیند و بررسی کند و براساس آن تصمیم بگیرد که چشم‌انداز 10 ساله سرمایه‌گذاری چه خواهد بود. اگر چشم‌انداز مبهم باشد قدرت داوری از سرمایه‌گذار گرفته می‌شود. بنابراین آنهایی دست به سرمایه‌گذاری می‌زنند که یا مجبور هستند مثل شرکت‌های دولتی یا حاکمیتی، و یا بسیار ریسکپذیر هستند. اما در مجموع تعداد اندکی از سرمایه‌گذاران هستند که چنین ماجراجویی در سرمایه‌گذاری دارند.

بخش مهم دیگر این است که سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی هم در کشور ما به شدت افت کرده است و عملا از سبد سرمایه‌گذاری ما تا حد زیادی خارج شده است. در سال 2020 براساس آمار سازمان سرمایه‌گذاری، یک و سه دهم میلیارد دلار جذب سرمایه خارجی داشته‌ایم که از یک و هفت دهم میلیارد دلار سال قبل‌تر حدود 20% کمتر بوده، البته داخل پرانتز بگویم که سازمان سرمایهگذاری جمع مجوزهای سرمایه‌گذاری خارجی را اعلام می‌کند و نه جمع سرمایه‌گذاری تحقق یافته را. از این نظر حتی باید به سرمایه‌گذاری یک و سه دهم میلیارد دلار هم شک داشته باشیم. در اواخر سال 2020 با توجه به کرونا که سال سختی برای همه دنیا بوده است، اما کشورهای رقیب ما مثل ترکیه و عربستان 4 برابر ایران جذب سرمایه گذاری خارجی داشته‌اند.

 

به نظر شما ا‌گر توافق بر سر برجام انجام نشود چه انتظاری را باید از شرایط اقتصادی کشور در خلال سال‌های آینده داشت؟

این یک کابوس بزرگ برای اقتصاد ایران خواهد بود و به این جهت هم بعید می‌دانم که این توافق انجام نشود. اما موضوعی که به آن بدبین شده‌ام، زمان انجام توافق است. انتظارات ما این بود که قبل از انتخابات انجام شود اما به نظر می‌رسد توافقات تا پایان دولت آقای روحانی هم قابل انجام نباشد. البته هنوز مشخص نیست که با روی کار آمدن دولت آقای رئیسی چه تصمیمی برای برجام دارند و تا چه زمانی طول می‌کشد. اما تا هرزمان که طول بکشد و اگر این توافقات وارد 6 ماهه دوم امسال شود اقتصاد مجدد به تلاطم‌های بیشتر می‌افتد و ما می‌توانیم تجربه مشابه شش ماهه نخست سال گذشته یا حتی سال 97 را داشته باشیم. در نتیجه به نظر من این توافقات انجام می‌شود زیرا ما چاره‌ای جز آن نداریم. بنابراین نمی‌توان از سال‌های بعد صحبت کرد زیرا امسال عدم توافق برجام، چنان اقتصاد را به هم می‌ریزد که قابل وصف نخواهد بود.

 

برخی بر انجام کار تجاری با همسایگان تاکید دارند به نظر شما در حال حاضر در شرایط تحریم و غیر برجامی با کدام کشور همسایه روابط عادی تجاری داریم تا بتوانیم آن را گسترش داده و تعمیق بگردانیم؟

با هیچ کدام. در شرایط تحریم اصلا روابط ما با کشورهای دیگر عادی نیست. اما اگر منظور با همین شرایط و با همین چارچوبی که الان با کشورها کار می‌کنیم، بتوانیم این روابط را گسترش دهیم، باید بگویم نه، امکان پذیر نیست. همسایه‌های ما 15 کشور هستند که در حال حاضر رابطه تجاری با عربستان و بحرین را نداریم. افغانستان هم ناآرامی های سیاسی زیادی دارد که لطماتش را ما می‌بینیم، یعنی الان 2 مرز گمرکی ما با افغانستان بسته یا محدود شده است. با پاکستان هم روابط محدود تجاری داریم که به دلایل مختلف افزایش حجم تجارت ما با پاکستان به ویژه در صادرات ایران به پاکستان نیازمند اراده جدی حاکمیت دو کشور است، زیرا باید در نظام تعرفه‌ای بین خودمان موافقتنامه دوجانبه تجارت ترجیحی را که داشته‌ایم، احیا کنیم که اگر رخ ندهد امکان افزایش حجم تجارت با پاکستان هم وجود نخواد داشت.

کشور امارات برای ما یک گریزگاه تجارت خارجی است. یعنی با هر کشوری که رابطه تجاری ما محدود می‌شود، امارات جایگزین می‌شود. به‌گونه‌ای که ما به نام امارت برای ایران کالاهای مورد نیاز را تامین می‌کنیم. بنابراین در این شرایط امکان این که تجارت ما با امارات بیشتر هم شود قطعا وجود دارد. اما با کشورهای آسیای میانه و روسیه به دلیل اینکه در سال 98 وارد اتحادیه تجاری اوراسیا شدیم و به نوعی تعرفه‌ها را پایین آوردیم رشد تجارت خارجی داشتیم. از سوی دیگر به دلیل این توسعه با روبل روسیه با مشقت می‌توانیم کار کنیم و امکان اینکه در این شرایط با یک نرخ رشد پایین بتوانیم توسعه تجارت خارجی داشته باشیم هم محتمل است. تجارت ما با کشورهای ترکیه و عراق که دو همسایه مهم ایران هستند، در شرایط تحریمی به دلایلی مهم بود و مهم‌تر هم خواهد شد، زیرا عراق تا حد زیادی بازار هدف کالاهای ساخته شده ایرانی بود که دستشان از بازارهای دیگر کوتاه بود و البته خود عراق هم گزینه‌های زیادی نداشت، در نتیجه حجم صادرات ما به عراق افزایش پیدا کرد.

ما با کشور ترکیه به غیر از تجارت با آن کشور با اروپا هم تجارت می‌کنیم که بیشتر هم برای واردات کالا این امر صورت می‌گرفت که در این شرایط کانال ورودی تجارت خارجی ما با کشورهای اروپایی محسوب می‌شود. اگر ایران در شرایط تحریمی باقی بماند نکته مهم این است که به دلیل افت سرمایه‌گذاری، تولید بیشتر نداریم که بخواهیم به این کشورها بفروشیم. ظرفیت تولیدی ما دراین سال‌ها به خاطر افت سرمایه‌گذاری تحلیل رفته است، بنابراین اگر تقاضایی هم وجود داشته باشد از سوی ما نمی‌تواند عرضه‌ای مستمر وجود داشته باشد. البته باید بدانیم بیشترین صادرات ما به این کشورها متکی با نهاده‌های قیمت ارز دولتی بوده است و اگر ارز دولتی محدود شود باعث افت صادرات در کوتاه مدت هم خواهد شد. در نتیجه به چشم‌انداز تجارت با کشورهای همسایه نباید امیدوار باشیم و فرصت‌جویی آن ها در این شرایط از ما بیشتر است چون آن ها به کانال‌های ورود کالاهای تحریمی برای ما تبدیل می شوند و عملا سود خود را می برند.

 

در چند سال اخیر تعدادی از کار آفرینان بخش خصوصی را به عنوان اخلال در نظام اقتصادی به سال های طولانی زندان و استرداد پول های کلان و یا چند نفر را به اعدام محکوم کردند. این محکومیت‌ها را عادلانه می‌دانید؟ آیا این کار در افزایش تحرک اقتصادی در کشور موثر بوده ؟ اثر آنها چه بوده است؟

شما تعبیر کارآفرینان بخش خصوصی در خصوص این افراد به کار بردید، من چون شناختی از تک تک این افراد ندارم نمی‌توانم این عبارت را به‌سادگی بپذیرم که به همه تامین پیدا میکند، منظورم این نیست که نبودند ولی مطمئن هم نیستم که همه آنها بوده‌اند. به هر حال در کشور ما افرادی که در اندازه‌های کلان در اقتصاد بازیگری می‌کنند و بی‌مهابا هم این کارها را انجام می‌دهند، نمی‌توانند خیلی مستقل باشند یا 100% بخش خصوصی باشند. بالاخره ارتباطاتی با مراکز خاصی دارند و بده و بستان‌هایی هم در این میان وجود دارد که البته من نمی‌خواهم هیچ کدام از این‌ها را زیر سوال ببرم یا تبرئه کنم. اما شاید تعدادی از این ها شامل ارتباطات ویژه بودند که دیگر تاریخ مصرفشان گذشته بود، یا شاید برخی‌ها هم تخلفشان خیلی کمتر بود یا اصلا تخلفی نبوده، اما برای این که در کشور تا بحرانی در می‌گیرد چند نفر را باید به عنوان متهم قلمداد کنند و عملا صورت مسئله را پاک کنند، این اتفاقات در کشور رخ می‌دهد.

اما نکته اول این است که متهم ردیف اول اخلال در نظام اقتصادی خود حاکمیت است. اخلال معمولا در شرایطی اتفاق می افتد که قانون، رویکردها، مقررات و درجه پایین سلامت اداری در بروکراسی کشور درهایی را برای استفاده باز بگذارد و طبیعی است که از این درهای باز بالاخره عده ای با طمع یا با آگاهی عبور می‌کنند. این طور نیست اگر درجایی گوشت بگذارند و آن اطراف گربه باشد انتظار بر این باشد که گربه ها گوشت را نخورند. در اقتصاد هم اگر مجال و فرصتی برای سودآوری و بهره‌گیری باشد قطعا برخی از افراد آن فرصت را می‌قاپند.

حتی باید بگویم که برخی از کارهایی که افراد انجام داده اند در زمان خودش قانونی بوده، یعنی به موجب قانون آن کار انجام شده بود مثل خرید و فروش ارز یا سکه که کار غیر قانونی نبوده که بعد سلطان سکه و سلطان ارز را دستگیر می‌کنند. اما موضوع اصلی این است که  اگر اندازه تجارت و یا فعالیت اقتصادی افرادی از یک اندازه فراتر برود، می‌توانند  اسم اخلال را روی آن فرد  بگذارند.

در نتیجه من هیچ کدام از محکومیت‌ها را عادلانه نمی‌دانم، حتی آن‌هایی که سوءاستفاده کردند. زیرا درهای سوء استفاده با قانون و مقررات بد باز است، خب، برخی از افراد هم از آن عبور می‌کنند. قوانین ما شفافیت ندارد که بالاخره اخلال در نظام اقتصادی چیست؟ و عدم رعایت کدام قوانین می‌تواند منجر به اخلال شود؟ این کارها در تحرک اقتصادی به هیچ وجه موثر نبوده، اصولا بازیگران کلان اقتصادی کشور وقتی این برخوردها را می‌بینند، از فعالیت خود پا پس می‌کشند و احساس می‌کنند آنها در معرض آسیب هستند و در آینده به آنها هم لقب هر سلطانی را می‌توانند بدهند. در نتیجه تحرک اقتصادی کشور را پایین می‌آورد یا آن را غیرشفاف می‌کند و یا افراد شاخص خود را عقب می‌کشند و کارها را به نام افراد ناآگاه انجام می‌دهند که این کارهای غیرشفاف، گرفتن مالیات توسط دولت و اشتغال‌زایی را مختل می‌کند و به کارهای زیرپله‌ای تبدیل می‌شود.

 

منبع: مصاحبه با پدرام سلطانی؛ منتشر شده در مجله آنلاین روند اقتصاد

0 نظر

هیچ آیتمی برای نمایش وجود ندارد.

ارسال نظر